Ücretsiz İzin Nedir?

Ücretsiz İzin İçin Detaylı Bilgi Rehberi

Ücretsiz izne çıkmak, iş sözleşmesi sona ermeden belirli bir süre çalışmamak ve bu süre için ücret almamak demektir. Kanunda genel bir üst süre yoktur, süreyi ve dönüş tarihini taraflar anlaşarak belirler. İşveren ise çalışanın rızası olmadan bu uygulamaya gidemez, çünkü tek taraflı dayatma iş sözleşmesinde esaslı değişiklik sayılır. Karar vermeden önce bir insan kaynakları uzmanı pozisyonu ile tarihleri ve sigorta durumunu görüşmek yanlış anlaşılmaları önler.

Bu rehberde izin talebinin nasıl yapılacağını, işverenin dayatması durumunda izlenecek yolu, iznin sigorta, GSS, kıdem ve yıllık izne etkisini ve onay vermeden önce sorulacak soruları sırayla anlatıyoruz. Amacımız hem çalışanın hem işverenin hak ve sorumluluklarını sade bir dille ortaya koymaktır.

Çalışan Ücretsiz İzin Nasıl Talep Eder?

Çalışan, iznin başlangıç ve bitiş tarihlerini yazdığı bir dilekçeyi işverene ileterek talepte bulunur ve yazılı onay gelmeden işi bırakmaz. Ücretsiz izin dilekçesi kısa tutulabilir, iznin nedenini yazmak isteğe bağlıdır ve asıl önemli olan tarihlerin açık yazılmasıdır.

Kanun bu izin türü için genel bir üst sınır koymaz, bu yüzden süreyi taraflar yazılı olarak kararlaştırır. Süre bir hafta da olabilir, birkaç ay da. Kanunda sayılan bazı özel durumlar farklıdır. 4857 sayılı İş Kanunu’nun 74. maddesi, doğum izni bittikten sonra kadın çalışanın istemesi hâlinde altı aya kadar izin kullanmasını düzenler ve bu süre yıllık izin hesabında dikkate alınmaz.

Ücretsiz izne çıkmadan önce dönüş tarihini, sigorta durumunu ve izin bitince eski göreve dönüşü yazılı netleştirmek en güvenli yoldur. Ücretsiz izin dilekçesi ile işveren onayı aynı belgede toplanabilir, böylece iki tarafın da imzası ve tarihleri tek yerde görünür.

Çalışanın talebi işverenin onayına bağlı olduğundan işveren isteği reddedebilir. Reddedilen bir talep karşısında çalışan, birikmiş yıllık izin hakkını kullanmayı ya da süreyi kısaltıp tarihleri yeniden önermeyi deneyebilir. Görüşme tutanağı veya e-posta yazışması saklanırsa süreç boyunca neyin kararlaştırıldığı sonradan ispatlanabilir.

İşveren Ücretsiz İzin Dayatırsa Ne Yapılmalı?

İşveren, çalışanın rızası olmadan izin dayatamaz. Ücretsiz izne çıkarılan kişinin iş sözleşmesi askıya alınır ve ücret ödemesi durur, bu yüzden uygulama ancak iki tarafın anlaşmasıyla yürüyebilir. Çalışan onay vermiyorsa yapılacak ilk iş, itirazını yazılı olarak işverene bildirmektir.

Zorunlu ücretsiz izinde çalışanın onayı yoksa işverenin tek taraflı kararı çalışma koşullarında esaslı değişiklik anlamına gelir. İş Kanunu’nun 22. maddesi bu tür değişikliğin yazılı bildirilmesini ister ve çalışan değişikliği altı iş günü içinde yazılı olarak kabul etmezse değişiklik onu bağlamaz.

Yargıtay kararlarında, çalışanın onayı olmayan zorunlu ücretsiz izinde haklı nedenle fesih ve kıdem tazminatı hakkının doğabildiği kabul edilir. Yine de her dosya kendi koşullarına göre değerlendirildiği için fesih kararından önce hukuki destek almak gerekir.

Dayatma karşısında izlenecek yol sözleşme türüne göre de değişir. Belirli süreli, kısmi süreli ya da çağrı üzerine çalışmada izin ve ücret düzeni farklı olduğundan çalışma türleri arasındaki ayrımı bilmek işe yarar. İtirazınızı yazılı yapın, işyerine gelmeye hazır olduğunuzu belirtin, işverenin yazışmalarını saklayın ve gerekirse Alo 170 hattından bilgi alın.

Ücretsiz İzin Sigortayı Nasıl Etkiler?

Ücretsiz izinde sigorta primi ödenmediği için bu günler prim gün sayınıza eklenmez, işveren de ilgili günleri SGK’ya eksik gün olarak bildirir. Prim gün sayısı eksik kalan çalışanın emeklilik tarihi, izin uzadıkça ileri gidebilir. Emeklilikte aranan gün sayısı prim ödenen günlere göre hesaplandığından kısa sürelerde etki sınırlı kalır, uzun sürelerde belirginleşir.

Ücretsiz izinde GSS konusu iznin süresine, işverence belgelendirilmesine ve kişinin sigortalılık durumuna göre değişir. SGK uygulamasında bir takvim yılında toplam otuz günü aşmayan ve işverence belgelendirilen izinlerde genel sağlık sigortalılığının devam ettiği belirtilir. Bu süre aşılırsa kişinin başka bir sigortalının bakmakla yükümlü olduğu kişi sayılıp sayılmadığına göre genel sağlık sigortası primini kendisinin ödemesi gerekebilir. Bu çerçeve 5510 sayılı Kanun’un genel sağlık sigortasına ilişkin hükümlerine ve SGK uygulamasına dayanır, kendi durumunuzu mutlaka SGK’dan teyit edin.

Ücretsiz izin kıdeme sayılır mı sorusunun yanıtı genellikle hayırdır. İş sözleşmesi askıda kaldığı için bu süre kural olarak kıdem tazminatı hesabında hizmet süresine eklenmez. Toplu sözleşme ya da iş sözleşmesindeki daha lehe hükümler ise farklı bir sonuç doğurabilir.

Yıllık izin hakkı da etkilenebilir. Çalışılmış gibi sayılan süreler İş Kanunu’nun 55. maddesinde sıralanır ve ücretsiz izne ilişkin açık bir hüküm bu sıralamada yer almaz. Maddenin işverence verilen diğer izinlere ilişkin bendinin bu durumu kapsayıp kapsamadığı tartışmalı olduğundan uzun bir ara, yıllık izne hak kazanma tarihini ileri atabilir. Çalışan zorunlu ücretsiz izinde rıza göstermişse bu sonuçlar aynı biçimde doğar, rıza yoksa durum ayrıca hukuki değerlendirme gerektirir.

Ücretsiz izinde sigorta konusunda yanlış anlaşılan nokta, iznin sigortayı kendiliğinden bitirdiğidir. Oysa iş sözleşmesi askıda olduğundan işe giriş kaydı silinmez, yalnızca prim günleri eklenmez.

Ücretsiz İzne Onay Vermeden Önce Neler Sorulmalı?

Onay vermeden önce iznin başlangıç ve bitiş tarihi, dönüş şartları, sigorta ve sağlık hizmeti durumu ve iznin kıdem ile yıllık izne etkisi yazılı olarak netleştirilmelidir. Bu soruların yanıtı hem çalışan hem işveren için ileride çıkabilecek tartışmayı önler. Aşağıdaki liste imzadan önce sorulması gerekenleri özetler.

• İzin hangi tarihte başlıyor, hangi tarihte bitiyor ve erken dönüş mümkün mü?

• İzin bitince aynı görev, aynı ücret ve aynı işyeri geçerli olacak mı?

• Ücretsiz izinde sigorta ve prim günleri SGK’ya nasıl bildirilecek?

• Ücretsiz izinde GSS hakkı korunacak mı, korunmazsa prim kim ödeyecek?

• Başka bir işte çalışmak serbest mi?

• Tüm bu şartlar imzalı bir belgeye bağlanacak mı?

Ücretsiz izin kıdeme sayılır mı sorusu için toplu sözleşme ve iç yönerge de kontrol edilmelidir, çünkü bunlar kanundan daha lehe bir düzenleme getirebilir.

Ücretsiz izinde GSS durumunu izne ayrılmadan önce SGK’dan öğrenmek, sonradan çıkabilecek sağlık masrafı sürprizlerini azaltır. Ücretsiz izin dilekçesi ya da onay yazısına bu sorulardan alınan cevapları eklemek de iki tarafı korur.

İmzalanan metnin birer kopyasını hem çalışan hem işveren saklamalıdır. İzin boyunca iletişim kanalı ve gerekirse erken dönüş usulü de belgede yer alırsa dönüş sürecinde belirsizlik kalmaz.

İşler azaldığında tam bir ara vermek yerine çalışma saatlerini düşürmek de gündeme gelebilir. Böyle bir arayış içindeki sahada çalışanlar işçi iş ilanları arasında çalışma düzeni açıkça belirtilen pozisyonlara bakabilir.

Ücretsiz İzin Kararı Vermeden Önce Hakları Değerlendirmek

Ücretsiz izin, iş sözleşmesini sona erdirmeden belirli bir süre çalışmaya ara verilmesini sağlar. Genel ücretsiz izin uygulamasında işçi ve işverenin anlaşması gerekirken doğum, evlat edinme ve yıllık izinle bağlantılı bazı durumlarda kanundan kaynaklanan özel ücretsiz izin hakları bulunur.

İzne çıkmadan önce başlangıç ve bitiş tarihlerinin, işe dönüş koşullarının, SGK bildirimlerinin ve sağlık hizmetlerinden yararlanma durumunun yazılı olarak netleştirilmesi önemlidir. Ücretsiz iznin kıdem tazminatı ve yıllık izin hesabına etkisi de iznin hukuki niteliğine göre değişebilir. İşverenin rıza dışında ücretsiz izin uygulamak istemesi durumunda ise çalışma koşullarındaki değişiklik ve olası fesih sonuçları hukuki açıdan değerlendirilmelidir.