Çalışma Türleri: Tam Zamanlı, Part Time ve Uzaktan

Çalışma türleri üç soruya göre ayrılır: sözleşmenin bir bitiş tarihi var mı, haftada ne kadar çalışılıyor ve iş nerede yapılıyor. 4857 sayılı İş Kanunu da sözleşmelerin belirli ya da belirsiz süreli yapılabileceğini, çalışma biçimi bakımından tam süreli, kısmi süreli, deneme süreli ya da başka türde kurulabileceğini söyler.

Bir iş ilanındaki "tam zamanlı", "part time", "uzaktan" ya da "dönemsel" ibaresi bu yüzden yalnız mesai saatini değil, hangi kuralların size uygulanacağını da gösterir. Aşağıda her türün kanundaki karşılığını ve ilanı okurken nelere bakmanız gerektiğini bulacaksınız.

Çalışma türleri neye göre ayrılır?

İş hayatında çalışma, işverene bağlı olarak ücret karşılığı iş görmek ya da kendi adınıza bağımsız iş yapmak biçiminde olur. İlk gruptakiler İş Kanunu'na, ikinci gruptakiler büyük ölçüde ticaret ve vergi kurallarına tabidir. İşverene bağlı çalışmada türler şu eksenlerde ayrışır:

Bu eksenler birbirini dışlamaz; çalışma türleri aynı sözleşmede bir arada bulunur. Belirsiz süreli, tam süreli ve uzaktan bir sözleşme de olabilir, belirli süreli ve kısmi süreli bir sözleşme de.

Tam zamanlı çalışma

Çalışma türleri içinde en yaygını olan tam zamanlı çalışmada kanunun genel sınırı haftada en çok 45 saattir. Aksi kararlaştırılmamışsa bu süre haftanın çalışılan günlerine eşit bölünür. Taraflar anlaşırsa haftalık süre günlere farklı dağıtılabilir, ancak günlük çalışma on bir saati aşamaz ve iki aylık denkleştirme döneminde haftalık ortalama 45 saati geçemez.

Tam zamanlı işte haftalık sınır 45 saattir; bu sınırın üstünde çalışılan her saat fazla çalışma sayılır ve normal saat ücreti yüzde elli artırılarak ödenir. Günlük çalışma yedi buçuk saati aşıyorsa en az bir saat ara dinlenmesi verilir ve bu ara çalışma süresinden sayılmaz.

Part time (kısmi süreli) çalışma

Kanun kısmi süreli sözleşmeyi, haftalık çalışma süresinin tam süreli çalışan emsal işçiye göre "önemli ölçüde daha az" belirlendiği sözleşme olarak tanımlar. Part time çalışan, haklı bir neden olmadıkça yalnız kısmi süreli çalıştığı için tam süreli çalışandan farklı işleme tabi tutulamaz. Ücret ve paraya ilişkin bölünebilir haklar ise çalışılan süreyle orantılı ödenir.

Part time çalışanın da sigorta kaydı yapılır; yazılı kısmi süreli sözleşmede prim günü ay içindeki toplam çalışma saatinden hesaplanır. İş yerinde uygun bir boş kadro açıldığında kısmi süreliden tam süreliye geçme isteği işverence dikkate alınır. Öğrenciler ve başka işi olanlar için açık pozisyonlar part time iş ilanları arasında.

Çağrı üzerine çalışma

Kanun, kısmi süreli çalışma türleri içinde çağrı üzerine çalışmayı ayrıca düzenler. Bu türde işçinin, ihtiyaç duyulduğunda çağrılacağı yazılı sözleşmeyle kararlaştırılır. Taraflar haftalık, aylık ya da yıllık çalışma süresini belirlemezse haftalık süre yirmi saat kararlaştırılmış sayılır. Belirlenen sürede çağrılmasanız da ücrete hak kazanırsınız.

İşveren, aksi kararlaştırılmadıkça çağrıyı çalışacağınız zamandan en az dört gün önce yapar. Sözleşmede günlük süre yazmıyorsa her çağrıda en az dört saat üst üste çalıştırılmanız gerekir. Bu tür, özellikle yoğunluğu belirli günlere toplanan işlerde karşınıza çıkar.

Uzaktan ve hibrit çalışma

Uzaktan çalışma, işi işverenin kurduğu düzen içinde evde ya da teknolojik iletişim araçlarıyla iş yeri dışında yaptığınız, yazılı olarak kurulan iş ilişkisidir. Sözleşmede işin tanımı ve yapılma şekli, süresi ve yeri, ücret ve ödenmesi, işverenin sağladığı ekipman, iletişim ile genel ve özel çalışma şartları yer alır. Uzaktan çalışan, esaslı bir neden olmadıkça iş yerindeki emsal çalışandan farklı işleme tabi tutulamaz.

Uzaktan Çalışma Yönetmeliği'ne göre iş araçlarının, aksi kararlaştırılmamışsa, işverence sağlanması esastır; fazla çalışma da işverenin yazılı talebi ve sizin kabulünüzle yapılır. "Hibrit" ise kanunda ayrı bir tür olarak geçmez; haftanın bir kısmı iş yerinde, bir kısmı uzaktan geçen düzen, sözleşmede uzaktan çalışma hükümleriyle kurulur. Haklarınızı adım adım anlatan işçiye uzaktan çalışma hakkı rehberi bu konuda işinize yarar.

Vardiyalı çalışma

Vardiyalı çalışma, kanundaki çalışma türleri arasında ayrı bir sözleşme olarak geçmez; tam ya da kısmi süreli çalışmanın saat düzenidir. Sağlık, üretim, güvenlik ve lojistik gibi kesintisiz işleyen alanlarda yaygındır. Kanuna göre "gece" en geç 20.00'de başlayıp en erken 06.00'ya kadar süren dönemdir ve gece çalışması yedi buçuk saati geçemez; turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmeti gibi işlerde bu süre işçinin yazılı onayıyla aşılabilir.

Belirli süreli, süreksiz ve deneme süreli çalışma

Belirli süreli sözleşme, belli bir işin bitmesi ya da belli bir olgunun gerçekleşmesi gibi nesnel bir koşula bağlanan ve yazılı yapılan sözleşmedir. Esaslı bir neden olmadıkça üst üste zincirleme yapılamaz; yapılırsa sözleşme baştan belirsiz süreli sayılır. Nitelikleri bakımından en çok otuz iş günü süren işler ise süreksiz iştir ve bu işlerde İş Kanunu'nun bazı maddeleri yerine Borçlar Kanunu uygulanır.

Süreye bağlı çalışma türleri ilanlarda "dönemsel", "sezonluk" ya da "proje bazlı" diye geçebilir. Deneme süresi ise sözleşmeye konursa en çok iki ay olabilir; toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar uzatılabilir. Bu sürede taraflar sözleşmeyi bildirim süresine gerek olmadan ve tazminatsız sona erdirebilir, ama çalışılan günlerin ücreti ve diğer hakları saklıdır.

Serbest (freelance) çalışma

Serbest çalışan, diğer çalışma türlerinden farklı olarak bir işverene bağlı değildir; iş ya da proje bazında hizmet verir ve İş Kanunu'ndaki çalışma süresi, fazla çalışma ya da yıllık izin kuralları ona uygulanmaz. Sigortalılık da kendiliğinden doğmaz: 5510 sayılı Kanun bağımsız çalışanı yalnız ticari kazanç ya da serbest meslek kazancı nedeniyle gelir vergisi mükellefi olmak, esnaf siciline ya da meslek odasına kayıtlı olmak, şirket ortağı olmak gibi hâllerde sigortalı sayar.

Bu yüzden serbest çalışmaya geçmeden önce vergi ve sigorta kaydınızı nasıl yapacağınızı netleştirin. Proje bazlı işleri freelancer iş ilanları arasında bulabilirsiniz.

Hangi çalışma türü size uygun?

Düzenli gelir, tam sigorta günü ve kıdemle artan haklar önceliğinizse belirsiz süreli tam zamanlı bir iş en sağlam zemini sunar. Okul, çocuk bakımı ya da ikinci bir iş nedeniyle saatleriniz sınırlıysa part time ya da çağrı üzerine çalışma daha uygun olabilir; bu durumda sözleşmede haftalık sürenin yazılı olmasına dikkat edin.

Hangi çalışma türlerini seçerseniz seçin, işe başlamadan önce sözleşmeyi okuyun ve işe başladıktan sonra e-Devlet'teki SGK Tescil ve Hizmet Dökümü hizmetinden kaydınızı kontrol edin. İlandaki ibare ile sözleşmedeki tür uyuşmuyorsa bunu işe başlamadan önce sorun.