İş Hayatında Torpil: Referanstan Farkı ve Ne Yapmalı

İş hayatında torpil, bir kişinin işe alınmasında ya da yükselmesinde yeterliliğin değil, tanıdığın ve kayırmanın belirleyici olmasıdır. Tanıdık aracılığıyla işe girmek tek başına torpil sayılmaz; sınır, adayın işin gerektirdiği niteliklere sahip olup olmadığında ve seçimin adil yapılıp yapılmadığında çizilir.

İş ve torpil konusu, iş arayanların en çok yakındığı başlıklardan biridir. Haklı bir öfke içerir, ancak her tanıdık desteğini torpil saymak da insanı yanlış sonuçlara götürebilir.

İş hayatında torpil nedir?

Torpilin üç belirgin işareti vardır. Birincisi, işe alınan kişinin ilanda aranan nitelikleri taşımamasıdır. İkincisi, seçim sürecinin göstermelik yürütülmesi: ilan yayımlanır, görüşmeler yapılır, ama karar en baştan verilmiştir. Üçüncüsü, kişinin işe girdikten sonra da performansından bağımsız olarak korunmasıdır.

Bu işaretlerin ortak noktası, diğer adayların hakkının görülmemesidir. Bir şirket için de maliyeti vardır: işi yapamayan biri ekibin yükünü artırır, hak ettiğini düşündüğü hâlde atlanan çalışanların bağlılığı azalır.

Referans ve tavsiyeden farkı

Bir yakınınızın sizi açık bir pozisyona önermesi, işverenin sizi tanıyan birinden görüş alması ya da eski yöneticinizin hakkınızda olumlu konuşması iş hayatının olağan parçalarıdır. Referans nedir sorusunun cevabı da budur: adayı tanıyan birinin, onun çalışmaları hakkında bilgi vermesi.

Fark şuradadır: tavsiye kapıyı aralar, torpil ise kapıdan geçişi garanti eder. Tavsiyeyle gelen aday diğerleriyle aynı görüşmelere girer, aynı ölçütlerle değerlendirilir; öbür yolda adayın yeterliliği ikinci plandadır. Tavsiye eden aracı kişi de adayın iyi iş çıkaracağına inandığı için kendi itibarını ortaya koyar.

Bu yüzden çevrenizi iş aramada kullanmaktan çekinmeyin. Meslektaşlarınızla, okul arkadaşlarınızla ve eski yöneticilerinizle ilişki kurmak, açık pozisyonlardan haberdar olmanın meşru bir yoludur.

İşverenler kayırmacılığı nasıl önler?

Kayırmacılık yalnızca adayların değil, şirketlerin de sorunudur; bu yüzden pek çok işveren seçim sürecini kişisel tercihlere bırakmayan kurallar koyar. Pozisyonun gerektirdiği niteliklerin ilan yayımlanmadan önce yazıya dökülmesi, bütün adaylara aynı soruların sorulması ve kararın tek kişi yerine birden fazla görüşmecinin değerlendirmesiyle verilmesi bu kuralların başında gelir.

Bazı şirketler çalışanlarının yakınlarını işe alırken ek onay ister ya da yakınların aynı birimde, birbirine bağlı çalışmasını engeller. Tavsiyeyle gelen adayı kabul eden ama ona diğer adaylardan farklı muamele yapmayan bir süreç, hem tavsiyenin faydasını korur hem de iş hayatında torpil algısının önüne geçer. Başvurduğunuz şirketin seçim sürecini görüşmede sormak, bu konuda ne kadar özenli olduğunu anlamanıza yardımcı olur.

Kamuda alımlar ve mülakat tartışması

Kamu görevine girişte kural Anayasa'dadır. Anayasa'nın 70. maddesine göre her Türk kamu hizmetine girme hakkına sahiptir ve hizmete alınmada görevin gerektirdiği niteliklerden başka hiçbir ayrım gözetilemez.

Kamu kurumlarına ilk defa atanacakların seçimi, kural olarak ÖSYM'nin yaptığı Kamu Personel Seçme Sınavı (KPSS) üzerinden yürür; adaylar puanlarıyla tercih yapar ve yerleştirme puan sırasına göre yapılır. Bazı kurumlar ise kendi mevzuatlarına göre yazılı ya da sözlü sınav yapabilir. Kamuda iş hayatında torpil tartışması en çok bu sözlü sınavlar, yani mülakatlar üzerinden yürür, çünkü puanlama yazılı sınava göre daha az ölçülebilirdir. Sınav sonuçlarının ve gerekçelerin açıklanması, itiraz ve yargı yolunun açık olması bu nedenle önemlidir.

KPSS ile alım yapan bir kadroya başvuracaksanız tercih döneminde nitelik kodlarını dikkatle okuyun.

Torpille karşılaşırsanız ne yapabilirsiniz?

İş hayatında torpil karşısında elinizdeki en güçlü araç, kendi başvurunuzu belgelemektir. Başvuru tarihini, görüşmelerde size sorulanları ve aldığınız cevapları not edin. Kamuda bir sınava girdiyseniz sonucu ve puanlamayı resmî yoldan isteyebilir, ilanda belirtilen sürede itiraz edebilirsiniz.

Özel sektörde işveren kimi seçeceğine kural olarak kendisi karar verir. Yine de bir şirkette atlandığınızı düşünüyorsanız, eksik görülen bir nitelik olup olmadığını kibar bir dille sormak sonraki başvurularınız için yararlı bilgi sağlar. Sürekli aynı noktada takılıyorsanız sorunun torpilden çok başvuru yönteminizde olup olmadığına da bakın.

Son olarak, kendinizi geliştirmeye ve görünür kılmaya devam edin. İlişki ağınızı büyütmek, alanınızdaki etkinliklere katılmak ve işinizi iyi yapmak, torpilin tersine işleyen en sağlam desteği, yani hak edilmiş tavsiyeyi kazandırır.