Gece Çalışma Süresi Nedir? 7,5 Saat Sınırı ve Haklar

Gece çalışma süresi, 4857 sayılı İş Kanunu'na göre en fazla yedi buçuk saattir. Kanun "gece"yi en geç saat 20.00'de başlayıp en erken 06.00'da biten ve her hâlde en fazla on bir saat süren dönem olarak tanımlar; işçinin bu dönemdeki çalışması yedi buçuk saati aşamaz.

Bu sınırın tek istisnası kanunda sayılan dört alandır. Diğer bütün işlerde vardiya planı, gece döneminde yedi buçuk saati geçmeyecek şekilde kurulmak zorundadır.

İş Kanunu'nda gece çalışma süresi

Düzenleme İş Kanunu'nun 69. maddesindedir. Maddenin ilk fıkrası gece dönemini tanımlar: başlangıç en geç 20.00, bitiş en erken 06.00, süre en fazla on bir saat. Yani bir işyeri gece dönemini 21.00–06.00 olarak belirleyebilir, ama 22.00–07.00 gibi bir aralık kanuna uymaz.

Üçüncü fıkra ise asıl sınırı koyar: işçilerin gece çalışmaları yedi buçuk saati geçemez. Gece çalışma süresi, gece döneminde fiilen çalışılan süredir. Kanun ayrıca bazı işlerin niteliğine ya da bölgelerin özelliğine göre gece başlangıcının öne çekilmesi, bazı gece çalışmalarına fazla ücret ödenmesi ya da ekonomik zorunluluk bulunmayan işyerlerinde gece çalışmasının yasaklanması için yönetmelik çıkarılabileceğini söyler.

Yedi buçuk saat sınırının istisnaları

6645 sayılı Kanun'la maddeye eklenen cümleye göre turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve Türk Petrol Kanunu kapsamındaki petrol araştırma, arama ve sondaj işlerinde, işçinin yazılı onayı alınmak şartıyla yedi buçuk saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir.

Bu istisna iki şarta bağlıdır: iş bu dört alandan birinde olmalı ve işçi yazılı onay vermelidir. Lojistik, üretim, perakende ya da çağrı merkezi gibi alanlarda vardiyalı çalışma yaygın olsa da bu işler istisnaya girmez; oradaki gece çalışma süresi de yedi buçuk saatle sınırlıdır.

Gece çalışmasında fazla mesai yapılır mı?

Hayır. İş Kanunu'nun fazla çalışmayı düzenleyen 41. maddesi, 69. maddede belirtilen gece çalışmasında fazla çalışma yapılamayacağını açıkça yazar. Bu yüzden gece çalışma süresi "yedi buçuk saat normal, üstü fazla mesai" diye planlanamaz.

Fazla çalışma, kanunda haftalık kırk beş saati aşan çalışmalar olarak tanımlanır ve her saati için normal saatlik ücretin yüzde elli fazlası ödenir.

Vardiya değişimi ve dinlenme hakkı

Gece ve gündüz çalışan, işçilerin nöbetleşe postalarla çalıştığı işlerde kanun postaların dönüşümlü olmasını ister. Bir çalışma haftası gece çalışan işçi, ondan sonraki çalışma haftasında gündüz postasında çalıştırılır. İki haftalık nöbetleşme de uygulanabilir; yani iki hafta gece, iki hafta gündüz.

Postası değiştirilen işçi, kesintisiz en az on bir saat dinlendirilmeden diğer postada çalıştırılamaz. Örneğin gece vardiyasını sabah bitiren işçinin aynı gün öğleden sonra başlayan gündüz postasına verilmesi bu kurala aykırıdır. Vardiya düzeninin genel işleyişini vardiyalı çalışmak nedir sorusunun cevabında ayrıca anlattık.

Gece çalıştırılamayan ya da koruma altındaki işçiler

Sanayiye ait işlerde on sekiz yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçilerin gece çalıştırılması İş Kanunu'nun 73. maddesiyle yasaktır.

On sekiz yaşını doldurmuş kadın çalışanlar için ayrı bir yönetmelik vardır. Buna göre kadın çalışanların gece postalarındaki gece çalışma süresi de yedi buçuk saati geçemez; turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmetlerinde yazılı onayla bu süre aşılabilir. Gece postasında çalışmaya başlamadan önce işyeri hekiminden sakınca olmadığını gösteren rapor alınır ve çalışma süresince düzenli muayene yapılır.

Aynı yönetmeliğe göre kadın çalışan, gebeliğinin doktor raporuyla tespitinden doğuma kadar gece postasında çalıştırılamaz. Emziren kadın çalışanlar için bu yasak doğumdan itibaren bir yıl sürer; anne ya da çocuğun sağlığı için gerekli olduğu işyeri hekimi raporuyla belgelenirse altı ay daha uzatılır. Belediye sınırları dışındaki ya da posta değişim saatlerinde toplu taşımaya ulaşmanın zor olduğu işyerlerinde işveren, gece postasındaki kadın çalışanların işe gidiş gelişini sağlamakla yükümlüdür.

Gece zammı yasal bir hak mı?

İş Kanunu'nda bütün işçiler için geçerli genel bir gece zammı oranı yoktur. Kanun, bazı gece çalışmalarına fazla ücret ödenmesinin yönetmelikle düzenlenebileceğini söyler; ancak uygulamada gece zammı çoğu zaman toplu iş sözleşmesinden, iş sözleşmesinden ya da işyeri uygulamasından doğar.

Gece vardiyalı bir işe başlamadan önce gece çalışması için ek ödeme yapılıp yapılmadığını, yapılıyorsa nasıl hesaplandığını sorun ve yazılı olarak almaya çalışın. Sendikalı bir işyerindeyseniz oranı toplu iş sözleşmesinde bulabilirsiniz.

Gece çalışırken sağlığınızı korumak

Gece çalışma süresi yasal sınırlar içinde kalsa bile uyku düzeninin bozulması yorgunluğa yol açabilir. İzin günlerinde de uyku saatlerinizi mümkün olduğunca sabit tutmak, gündüz uyurken odayı karartıp sessizleştirmek ve vardiya öncesinde ağır yemeklerden kaçınmak uyumu kolaylaştırır.

Sürekli yorgunluk, uykusuzluk ya da sağlık şikâyetleriniz varsa işyeri hekimine başvurun. Gece çalışmaya uygun bir iş arıyorsanız ilanlarda vardiya düzenini açıkça belirten vardiyalı iş ilanları arasında da arama yapabilirsiniz.