Dünyanın En Tehlikeli Meslekleri ve En Zor İşler

Dünyanın en tehlikeli meslekleri arasında, iş kazasında ölüm oranı ölçü alındığında ormanda ağaç kesen tomruk işçileri, balıkçılar ve çatı ustaları başı çeker. Bu sıralama, meslek bazında ölüm oranını her yıl yayımlayan ABD Çalışma İstatistikleri Bürosu'nun (BLS) 2024 verisine dayanıyor: tomruk işçilerinde 100.000 tam zamanlı çalışana 110,4 ölüm düştü, bütün çalışanların ortalaması ise 3,3'tü.

Tehlikeli iş ile zor iş aynı şey değildir. Ölüm oranı yalnız ani ve ölümcül kazayı ölçer. Gece nöbetini, travmatik olaylara tanıklığı ya da yıllar içinde biriken yıpranmayı göstermez; bu yüzden en zor işler sorulduğunda ölüm oranı ortalamaya yakın meslekler de akla gelir.

En tehlikeli meslekler nasıl belirlenir?

Meslekleri karşılaştırmanın yolu ölüm sayısına değil orana bakmaktır. Oran, bir yıl içindeki ölümlü iş kazalarının o meslekte çalışılan toplam süreye göre hesaplanıp 100.000 tam zamanlı çalışana çevrilmesiyle bulunur. Yarı zamanlı çalışanlar da bu hesapta çalıştıkları saat kadar yer alır. Böylece az kişinin yaptığı ama çok riskli bir iş, kalabalık ama daha güvenli bir işle aynı terazide tartılabilir.

Aradaki fark büyüktür. Aynı veride ölüm sayısı inşaat işçilerinde çok daha yüksek, oran ise tomruk işçilerinde. İnşaat işçilerinde 334 ölüm, 100.000 tam zamanlı çalışana 15,8 ölüme denk gelir; tomruk işçilerinde ise 51 ölüm, 100.000 tam zamanlı çalışana 110,4 ölüm demektir.

Yani ormanda çalışan birinin iş kazasında hayatını kaybetme olasılığı, inşaat işçisinin yaklaşık yedi katıdır.

En tehlikeli meslekler listesinde verinin sınırlarını da bilmek gerekir. Bu sayım iş kazası sonucu ölümleri kapsar; yıllar içinde gelişen meslek hastalıkları bu oranlara yansımaz. Rakamlar ABD'ye aittir. Ekipman, denetim ve çalışma süreleri ülkeden ülkeye değiştiği için aynı meslek Türkiye'de farklı bir risk taşıyabilir. Türkiye'de tehlikeli işlerde hangi belgenin arandığını iş sağlığı ve güvenliği sertifikası kimler için gerekli rehberinde bulabilirsiniz.

Ölüm oranı en yüksek meslekler ve riskin kaynağı

BLS'in 2024 için yayımladığı seçili meslekler tablosunda ölüm oranı 100.000 çalışanda 35'i aşan sekiz meslek var; hepsinde oran, bütün çalışanların ortalamasının on katını aşıyor:

En tehlikeli meslekler listesinin başındaki tomruk işçileri devrilen ağacın, yuvarlanan kütüklerin ve zincirli testere gibi ağır ekipmanın tehlikesiyle çalışır. İş çoğu zaman yardımın geç ulaştığı ormanlık alanlarda yapılır. Balıkçılıkta tehlike açık denizden gelir: kötü hava, denize düşme ve teknenin batması. Mürettebat kıyıdan saatlerce uzakta olabilir.

Çatı ustaları ve çelik konstrüksiyon montajı yapanlar için baş tehlike yüksekten düşmektir. İnşaatlardaki usta yardımcıları da aynı iskelelerde, malzeme taşıyarak çalışır. Çöp toplayıcıları trafiğin içinde, aracın arkasında ve sıkıştırma düzeneğine yakın iş görür. Pilotlar için riskin kaynağı uçuş kazalarıdır.

Dünyanın en tehlikeli işleri arasında madenciliği aramak doğal; ABD verisinde yeraltı madenlerindeki makine operatörleri sekizinci sırada. Bu işte göçük, havalandırma sorunları ve dar alanda hareket eden ağır makineler bir aradadır. İnşaat işçileri ise oranla bu sekizin gerisinde kalsa da 334 ölümle tablodaki bütün mesleklerden fazla can kaybı yaşar.

"En zor meslek" ne demek?

Dünyanın en zor meslekleri için tek bir ölçü yok. Bir işi zorlaştıran şey bedensel yük, psikolojik yük ya da çalışma saatleri olabilir ve çoğu işte bunlar bir aradadır. Ağır yük taşıyan inşaat işçisi, gece vardiyasında hasta bakan hemşire ve günlerce yolda kalan uzun yol şoförü farklı açılardan zor işler yapar.

Ölüm oranı bu yüklerin çoğunu göstermez. Aynı BLS verisinde itfaiyecilerde oran 4,0, acil tıp teknisyenleri ve paramediklerde 3,3, hemşirelerde 0,4'tür. Bu işler en tehlikeli meslekler arasında yer almaz; onları zorlaştıran ölümcül kaza riski değil, nöbet düzeni, ağır stres ve travmatik olaylara tanıklıktır.

"Dünyanın en kötü mesleği" sorusunun cevabı ise kişiseldir. Yüksekte çalışmaktan korkan biri için çatı işi, kapalı alanda sıkışan biri için madencilik, gece uykusunu bölmek istemeyen biri için nöbetli her iş en kötüsü olabilir. Bir işi tartarken üç soru işe yarar: Ölümcül kaza riski ne kadar, uzun vadede sağlığınızı nasıl etkiliyor ve çalışma saatleri hayatınıza ne kadar yer bırakıyor? Direksiyonda geçen uzun saatler de zorluğun parçasıdır; şoför iş ilanlarında bu yüzden çalışma ve dinlenme düzenini okuyun.

Türkiye'de tehlikeli işlerde kanunun sağladığı korumalar

Türkiye'de en tehlikeli meslekleri de kapsayan bu alanı 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu düzenler. Kanuna göre işyerleri, yapılan asıl iş dikkate alınarak tehlike sınıflarına ayrılır ve sınıfları Bakanlığın çıkardığı tebliğ belirler. Mesleki eğitim zorunluluğu bulunan tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde, yapacağı işle ilgili mesleki eğitim aldığını belgeleyemeyen kişi çalıştırılamaz.

İşveren, çalışanların iş sağlığı ve güvenliği eğitimi almasını sağlamak zorundadır. Bu eğitim özellikle işe başlarken, iş ya da ekipman değiştiğinde verilir. Maliyeti çalışana yansıtılamaz ve eğitimde geçen süre çalışma süresinden sayılır.

İş kazası geçiren çalışana işe dönmeden önce kazanın sebepleri ve korunma yolları üzerine ek eğitim verilir; altı aydan uzun süre işten uzak kalan da bilgisini yenilemeden işe başlatılmaz. Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki bir işyerine başka bir işyerinden çalışmaya gelen kişi de oradaki riskler hakkında eğitim aldığını belgelemeden işe başlatılamaz.

Ciddi ve yakın bir tehlikeyle karşılaşan çalışan, iş sağlığı ve güvenliği kuruluna, kurul yoksa işverene başvurup tedbir alınmasını isteyebilir. Talebi yerinde bulunursa tedbir alınana kadar çalışmaktan kaçınabilir ve bu sürede ücreti ile diğer hakları saklı kalır. Tehlike önlenemeyecek kadar yakınsa başvuruyu beklemeden tehlikeli bölgeyi terk edebilir; bu yüzden hakları kısıtlanamaz.

İstediği tedbirler alınmazsa iş sözleşmesiyle çalışan, tabi olduğu kanuna göre sözleşmesini feshedebilir. İşveren de her iş kazasını üç iş günü içinde Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirmek zorundadır.

En tehlikeli meslekler arasındaki madencilik için İş Kanunu'nda ayrıca hükümler var. Yer altı maden işlerinde çalışma süresi günde en çok yedi buçuk, haftada en çok otuz yedi buçuk saattir. Bu işçilere kanunda sayılan zorunlu ve olağanüstü durumlar dışında fazla çalışma yaptırılamaz, yıllık ücretli izinleri de dörder gün fazladır.

Daha güvenli bir işe geçiş

En tehlikeli mesleklerden birinden ayrılmak için her zaman bütünüyle yeni bir alana geçmeniz gerekmez; aynı sektörde riski daha düşük görevler var. BLS verisinde inşaat makinesi operatörlerinde oran 11,7'dir. Bu, inşaat işçilerinin oranından düşük, çatı ustalarınınkinin ise yaklaşık dörtte biridir.

Tehlikeli işlerde mesleki eğitimi gösteren belgeler arasında Millî Eğitim Bakanlığının ya da yetkilendirdiği kurumların verdiği operatör belgesi de sayılır.

Riski sahada tanıyan biri için iş sağlığı ve güvenliği de bir yol olabilir; ancak iş güvenliği uzmanlığı için belirli bir eğitim ve belge gerekir. Şartları ve işverenlerin beklentisini iş güvenliği uzmanı iş ilanları üzerinden görebilirsiniz.