Üniversite Okumadan Yapılabilecek Meslekler

Üniversite okumadan yapılabilecek meslekler, işe girişte diploma yerine bir belge, ustalık ya da gösterilebilir bir iş birikimi isteyen mesleklerdir. Elektrikçilik, tesisatçılık, forklift operatörlüğü, aşçılık, kuaförlük, güvenlik görevliliği, kuryelik ve grafik tasarım bu grubun bilinen örnekleridir.

Üniversite okumadan yapılabilecek mesleklerin bir kısmında belge yalnızca avantaj değil, yasal şarttır. Hangi meslekte hangi belgenin gerektiğini baştan bilirseniz doğru kursu seçer, belgesiz çalıştırılma riskinden de uzak durursunuz.

Listedeki meslekler nasıl seçildi?

Üniversite okumadan yapılabilecek meslekleri iki ölçüte göre seçtik: işe girmek için üniversite diploması aranmaması ve işverenlerin bu pozisyonlar için düzenli olarak ilan vermesi. Avukatlık, hemşirelik ya da öğretmenlik gibi diploma şartı olan meslekler bu yüzden listede yok.

Her meslek için giriş yolunu da belirttik. Kimi işe kısa bir kurs ve sınavla, kimine usta yanında çıraklıkla, kimine de daha önce yaptığınız işleri göstererek girilir. Okumadan bir meslek edinmek istiyorsanız asıl soru, bu üç yoldan hangisinin size uyduğudur.

Kursla ya da belgeyle girilen meslekler

Üniversite okumadan yapılabilecek meslekler içinde, tehlikeli ve çok tehlikeli işler arasında sayılan bazılarında Mesleki Yeterlilik Kurumunun (MYK) belgesi olmadan çalışmak mümkün değildir. Bu meslekler Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının tebliğleriyle belirlenir; belge, MYK'nın yetkilendirdiği belgelendirme kuruluşlarında teorik ve uygulamalı sınavla alınır. Meslek lisesi diploması ya da ustalık belgesi olanlar için ayrı bir kural vardır: MYK'nın muafiyet tablosu, her meslekte hangi diplomaların ve ustalık belgelerinin bu belgenin yerine geçtiğini tek tek sayar.

Elektrikçilik bu kapsamdadır. Elektrik tesisatçısı yeterliliği üç ayrı seviyede belge zorunluluğu listesinde yer alır; elektrik tesisatı dallarında meslek lisesi diploması ya da ustalık belgesi olanlar muaf sayılır. İşe çoğunlukla bir ustanın yanında yardımcı olarak başlanır ve açık pozisyonlar elektrikçi iş ilanları sayfasında listelenir.

Tesisatçılıkta durum işin türüne göre değişir. Isıtma ve doğal gaz iç tesisatı yapım personeli belge zorunluluğu olan meslekler arasındadır. Sıhhi tesisat ise bu listede ayrı bir meslek olarak geçmez; bu alanda usta yanında çalışıp ustalık belgesi almak da bir yoldur.

Forklift operatörlüğü de belge isteyen işlerdendir. Forklift ve benzeri istif araçlarının operatörlerini kapsayan Endüstriyel Taşımacı yeterliliği zorunluluk listesindedir; limanlarda çalışacaklar için ayrıca Liman Forklift Operatörü yeterliliği bulunur. Belgeyi aldıktan sonra forklift operatörü iş ilanları arasından depo, lojistik ve üretim tesislerindeki pozisyonlara başvurabilirsiniz.

Aşçılık MYK'nın belge zorunluluğu getirdiği meslekler arasında yer almaz. Mutfağa çoğunlukla komi ya da aşçı yardımcısı olarak girilir ve ustalık mutfağın içinde, kademe kademe kazanılır. Kuaförlükte ise belge şarttır, çünkü kuaför yeterliliği zorunluluk listesindedir. Kuaförlük ya da güzellik ve saç bakım hizmetleri alanında meslek lisesi diploması olanlar muaf tutulur. Berberler için de aynı kural geçerlidir: erkek kuaförlüğü ya da erkek berberliği dalında alınmış ustalık belgesi muafiyet tablosunda yer alır.

Usta yanında başlamak: çıraklık ve ustalık belgesi

Üniversite okumadan yapılabilecek meslekleri okul yerine iş yerinde öğrenmek isteyenler için resmî yol, mesleki eğitim merkezleridir. 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu'na göre bu programa çırak olarak kaydolmak için en az ortaokul mezunu olmak ve mesleğin gerektirdiği işleri yapmaya sağlık yönünden uygun olmak gerekir. Çırak iş yerinde çalışarak öğrenir; haftada en az sekiz saat de genel ve mesleki eğitim görür.

Çıraklık ücretsiz bir staj değildir. Kanun, çırağa yaşına uygun asgari ücretin yüzde otuzundan az ödeme yapılamayacağını hükme bağlar.

Çıraklığın ardından kalfalık, kalfalığın ardından ustalık gelir. Kalfalık yeterliğini kazanıp mesleğinde en az beş yıl çalışanlar ustalık sınavına doğrudan girebilir. Ustalık belgesi olmayan kişi usta unvanıyla çalışamaz. Kanun kapsamına alınan il ve mesleklerde belediyeler de iş yeri açılırken iş yeri sahibinden ya da orada çalışan birinden ustalık belgesi veya en az ön lisans diploması ister.

Portfolyoyla girilen işler

Grafik tasarım, web tasarımı ve fotoğrafçılık da üniversite okumadan yapılabilecek meslekler arasındadır: bu işlerde çalışmak için yasanın aradığı bir diploma yoktur. İşverenler ilanlarında bölüm mezuniyeti isteyebilir; bu durumda güçlü bir portfolyo, eksikliği kapatmanın en doğrudan yoludur.

Portfolyonun içeriği mesleğe göre değişir:

• Grafik tasarımda logo, afiş, ambalaj ve sosyal medya görseli gibi farklı türlerden işler gösterin; her işin hangi ihtiyaca cevap verdiğini bir iki cümleyle anlatın.

• Web tasarımında yayında olan bir site ya da herkese açık bir kod deposu, ekran görüntülerinden daha ikna edicidir.

• Fotoğrafçılıkta ürün, etkinlik ve portre gibi alanlardan seçtiğiniz, düzenlenmiş çekimler yeterlidir.

Bu işlere çoğu zaman stajyer, asistan ya da serbest çalışan olarak girilir. Küçük işler için verdiğiniz teklifler ve teslim ettiğiniz projeler, sonraki başvurularınızda en güçlü referansınız olur.

Hizmet ve saha işleri: kurye, güvenlik, garson, şoför

Bu işlerin çoğunda belirleyici olan diploma değil, ehliyet ya da kimlik kartıdır. Ticari araçla yük veya yolcu taşıyacaksanız ehliyetin yanında SRC olarak bilinen sürücü mesleki yeterlilik belgesi gerekir; bu zorunluluk 4925 sayılı Karayolu Taşıma Kanunu'ndan gelir. Belgenin türü işe göre değişir: yurt içinde yolcu taşımak için SRC2, yurt içinde yük taşımak için SRC4 alınır.

Güvenlik görevliliği 5188 sayılı Özel Güvenlik Hizmetlerine Dair Kanun'a bağlıdır. Türk vatandaşı olmak, 18 yaşını doldurmuş olmak, özel güvenlik temel eğitimini tamamlamak ve güvenlik soruşturmasının olumlu sonuçlanması aranan şartlar arasındadır; kimlik kartını valilik verir. Kartınızı aldıktan sonra güvenlik görevlisi iş ilanları arasından alışveriş merkezi, site, hastane ya da fabrika gibi farklı görev yerlerini seçebilirsiniz.

Kuryelikte motosikletle dağıtım yapacaksanız ehliyetinizin sınıfı kullanacağınız motosiklete uygun olmalıdır. Garsonluk için yasanın aradığı bir diploma yoktur; işe çoğunlukla komi olarak başlanır ve servis düzeni işte öğrenilir.

Lise diploması gerektirmeyen işler

Lise mezunu olmadan yapılacak işler arasında, yasanın yalnızca ortaokul diploması aradığı meslekler de var. Özel güvenlikte silahsız görev için ortaokul mezuniyeti yeterlidir; lise şartı silahlı görev içindir. Mesleki eğitim merkezlerine çırak olarak kaydolmak için de ortaokul diploması yeterlidir ve kalfalık ile ustalık belgeleri bu yoldan alınır.

Garsonluk, komilik, depo elemanlığı ve kuryelik gibi işlerde yasa lise diploması aramaz. Bir işveren lise diploması istiyorsa bunu ilanında ayrıca belirtir; başvurmadan önce ilandaki öğrenim şartını okuyun.

Kamu tarafında da lise mezunu olmadan yapılacak meslekler için bir kapı var. Belediyeler ve diğer kamu kurumları İŞKUR üzerinden işçi alırken ortaöğretim ve altındaki eğitim düzeylerinde adayları noter kurasıyla belirler. Temizlik, güvenlik ve bakım-onarım işlerinde de aynı yöntem uygulanır; istenen öğrenim düzeyi her ilanda ayrıca yazılır.

Üniversite okumadan yapılabilecek mesleklerde gelir neye göre değişir?

Bu mesleklerde geliri diplomadan çok belge, deneyim ve işin yapıldığı yer belirler. Aynı meslekte yardımcı elemanla usta arasında belirgin fark olur; vardiya düzeni, fazla mesai ve yol ya da yemek gibi yan ödemeler de toplamı değiştirir.

Kuryelikte maaşlı çalışmayla paket başına ödeme farklı sonuç verir; aşçılıkta ise mutfaktaki kademe belirleyicidir. Kendi iş yerini açan bir ustanın kazancı artık ücretle değil, aldığı işin hacmiyle ölçülür.