İş İlanında Ayrımcılık: Üniversite Şartı Konabilir mi?

İş ilanında ayrımcılık, adayı işi yapma becerisiyle değil işle ilgisi olmayan bir özelliğiyle baştan eleyen ilan ifadesidir. Türkiye'de bu konuyu düzenleyen temel metin 6701 sayılı Kanun'dur; Kanun cinsiyete, yaşa, medeni hâle ya da engelliliğe dayanan ayrımı ilan aşamasından iş ilişkisinin sonuna kadar yasak sayar.

Bir dönem "artık ilanlarda üniversite adı yazılamayacak" diye yayılan haberler, iş arayanların aklında soru işareti bıraktı. Mezun olunan okul, Kanun'un saydığı ayrımcılık temelleri arasında geçmez; okul şartı bu yüzden cinsiyet ya da yaş şartından farklı değerlendirilir. Okulunuz hangisi olursa olsun, güncel iş ilanlarında aranan yetkinliği karşılıyorsanız başvuru hakkınız vardır; aşağıdaki bölümler hangi ilan ifadelerinin yasak olduğunu ve hangi şartların işin gereği sayıldığını anlatıyor.

İş İlanında Ayrımcılık Hangi Temellerde Yasaktır?

İş ilanında ayrımcılık, Kanun'un 3. maddesinde sayılan temellerden birine dayandığında yasaktır. Bu temeller cinsiyet, ırk, renk, dil, din, inanç, mezhep, felsefi ve siyasi görüş, etnik köken, servet, doğum, medeni hâl, sağlık durumu, engellilik ve yaştır.

Kanun'un 6. maddesine göre işveren, adayın bilgi almasından başvurusuna, seçim ölçütlerinden işe alım koşullarına kadar uzanan süreçlerin hiçbirinde ayrım gözetemez. Maddenin ikinci fıkrası iş ilanını açıkça sayar; yasak mülakattan önce, ilan metninin kendisinde başlar. Maddenin tam metni resmî Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Kanunu sayfasında okunabilir.

Hangi İfadeler Ayrımcı Sayılır?

Ayrımcı ifade, adayı yapacağı işle değil kim olduğuyla tarif eden ifadedir. İlanlarda sorun çıkaran kalıplar şunlardır:

• Cinsiyet şartı: "yalnız erkek adaylar" ya da "kadın personel aranıyor" gibi ifadeler, işin niteliği bunu zorunlu kılmıyorsa ayrımcıdır.

• Medeni hâl şartı: "bekâr olmak" ya da "evli adaylar tercih edilir" gibi tercihler işin yapılmasıyla ilgili değildir.

• Gebelik ve çocuk bakımı: bir adayın hamile olduğu, anne olduğu ya da çocuğuna baktığı için reddedilmesi Kanun'da ayrıca yasaklanmıştır.

• Yaş göndermeleri: gerekçesiz yaş sınırı ve "genç, dinamik ekip arkadaşı" gibi dolaylı ifadeler yaşa dayalı ayrımın kapısını açar.

• Köken ve inanç: memleket, etnik köken, din ya da mezhebe işaret eden tercihler hiçbir ilanda yer almamalıdır.

Dolaylı ayrımcılık da yasak kapsamındadır. İlk bakışta tarafsız görünen bir şart, belirli bir grubu orantısız biçimde dışarıda bırakıyorsa iş ilanında ayrımcılık tartışması doğabilir.

Üniversite Adı Şartı Ayrımcılık mı?

Mezun olunan okul Kanun'un saydığı temeller arasında geçmediği için okul adı şartı, cinsiyet ya da yaş şartı gibi açık bir yasak listesinde yer almaz. Bu şartın somut bir olayda nasıl değerlendirileceği ilanın bütününe göre değişebilir; tereddüt varsa Kurum'a danışmak sağlıklı bir yoldur.

Okul adı, işin gerektirdiği bilgi ve beceriyi tek başına göstermez. Bazı işverenler ilanda okul adı yerine bölüm, sertifika ya da yetkinlik yazmayı tercih eder ve böylece farklı okullardan gelen güçlü adaylara da kapı açar. Aday olarak sizin için anlamı şu: iş ilanında ayrımcılık tartışması bir yana, okulunuz ilanda adı geçenlerden değilse bile istenen yetkinliği karşılıyorsanız başvurmaktan vazgeçmeyin.

İşin Gereği Olan Şartlar ve İstisnalar

Kanun'un 7. maddesi, zorunlu bir mesleki gereklilik varsa amaca uygun ve orantılı farklı muameleye izin verir. Ağır yük taşıma işinde fiziksel yeterlilik, tercümanlık ilanında yabancı dil bilgisi ya da şoförlük ilanında ehliyet sınıfı işin doğrudan gereğidir.

Aynı madde, hizmetin zorunlulukları nedeniyle konan yaş sınırını da gereklilik ve amaçla orantılı olması şartıyla istisna sayar. İstisnanın ölçüsü işin kendisidir: şart işi yapabilmek için gerçekten gerekli mi, daha hafif bir şartla aynı amaca ulaşılabilir mi? "Temsil kabiliyeti yüksek" gibi belirsiz ifadeler bu soruya cevap vermediği için tartışmaya açıktır.

İşveren Ayrımcı Olmayan İlanı Nasıl Yazar?

İşveren ilanı adayın kim olduğuna değil işin ne gerektirdiğine göre yazdığında iş ilanında ayrımcılık riskini büyük ölçüde ortadan kaldırır. İlan metni şu sırayla hazırlanabilir:

1. İşin günlük görevlerini ve beklenen sonuçlarını yazın.

2. Her şartın hangi göreve hizmet ettiğini sorun; cevabı olmayan şartı çıkarın.

3. Cinsiyet, yaş, medeni hâl ve dış görünüşe dair kalıp ifadeleri metinden temizleyin.

4. Okul adı yerine bölüm, sertifika ya da beceri düzeyi belirtin.

5. İlanı yayına almadan önce ekipten başka birine okutun ve şartları onunla tartın.

Ayrımcı Bir İlanla Karşılaşırsanız Ne Yapabilirsiniz?

Ayrımcı bir ilanla karşılaşan kişi önce işverenden uygulamanın düzeltilmesini isteyebilir, sonuç alamazsa Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu'na başvurabilir. Kanun'un 17. maddesine göre Kurum'a başvuru ücretsizdir ve illerde valilikler, ilçelerde kaymakamlıklar aracılığıyla da yapılabilir.

Düzeltme talebi reddedilirse ya da Kanun'un öngördüğü süre içinde cevap gelmezse Kurum'a başvuru yolu açılır; uğranılan zarar için ayrımcılık tazminatı talebi ise ayrı bir yoldur. İlanın ekran görüntüsünü, yayın tarihini ve işverenle yazışmanızı saklayın; bu kayıtlar başvurunuzun dayanağı olur. İş Kanunu'nun 5. maddesindeki eşit davranma ilkesi kapsamına giren iddialarda Kanun, önce o şikâyet usullerinin izlenmesini öngörür.

Örnek: Aynı Pozisyon İçin İki Farklı İlan

Ayrımcı ilan ile işe odaklı ilan arasındaki fark, aynı muhasebe elemanı pozisyonu için yazılmış iki metinde kolayca görülür. İlk ilan "genç, bekâr, belirli bir üniversiteden mezun kadın aday" arıyor; ikincisi "ön muhasebe programı kullanabilen, fatura ve cari hesap takibi yapmış, işletme ya da muhasebe bölümü mezunu aday" istiyor.

İkinci ilan işi daha net tarif ediyor ve başvuran kişi işi yapıp yapamayacağını ilk okumada anlıyor. İlk ilandaki yaş, medeni hâl ve cinsiyet şartlarının işin gereğiyle bağı yok; bu şartlar iş ilanında ayrımcılık yasağının saydığı temellere doğrudan dokunuyor ve işvereni gereksiz bir riskle karşı karşıya bırakıyor.