Bilimsel Yönetimin İlkeleri ve İşletmede Uygulaması

Bilimsel yönetim, işin tahmin ve alışkanlıkla değil gözlem, ölçüm ve deneyle incelenip en verimli yöntemin bulunduğu ve herkes için standart hâle getirildiği yönetim yaklaşımıdır. Yaklaşım, Amerikalı mühendis Frederick W. Taylor'ın fabrika çalışmalarıyla tanınmış ve sanayi üretimini derinden etkilemiştir.

Bir firmanın bilimsel yollarla yönetilmesi, kararların yöneticinin sezgisine değil ölçülmüş veriye dayanması demektir. Aşağıda yaklaşımın temel ilkelerini, uygulama adımlarını, getirdiği eleştirileri ve bugünkü işletmelerde hangi biçimlerde yaşadığını bulacaksınız.

Bilimsel Yönetim Neden Ortaya Çıktı?

Bilimsel yönetim, sanayileşmeyle büyüyen fabrikalarda işlerin her ustanın kendi bildiği yolla yapılması yüzünden ortaya çıkan verimsizliğe cevap olarak doğdu. Aynı işi yapan iki işçinin süresi ve kalitesi birbirinden çok farklı olabiliyordu.

Taylor, bu farkın işçinin tembelliğinden değil yöntemin belirsizliğinden kaynaklandığını savundu. Ona göre yönetimin görevi, işi en iyi yapmanın yolunu bulmak ve bunu çalışana öğretmekti; bu görev işçinin tek başına deneme yanılmasına bırakılmamalıydı.

Taylor'ın Temel İlkeleri

Taylor'ın yaklaşımı dört temel ilkeye dayanır: işin bilimsel analizi, çalışanın bilimsel seçimi ve eğitimi, yönetimle çalışan arasında işbirliği ve sorumluluğun iki taraf arasında yeniden paylaşılması. Bu ilkeler birlikte uygulandığında anlam kazanır.

İşin analizi, her görevi küçük hareketlere bölüp en kısa ve en az yorucu yolu bulmayı amaçlar. Çalışanın seçimi ise işe uygun yeteneği olan kişiyi bulup ona standart yöntemi öğretmektir; bugünkü işletmeler bu ilkeyi, ücretsiz iş ilanı ver formunda aranan nitelikleri açıkça tanımlayarak uygular.

Zaman ve Hareket Etüdü Nasıl Yapılır?

Zaman ve hareket etüdü, bir işin her adımını gözlemleyip süresini ölçerek gereksiz hareketleri ayıklamaktır. Bilimsel yönetim yaklaşımının pratik aracı budur ve şu sırayla uygulanır:

1. İncelenecek işi seçin ve işi yapan birkaç deneyimli çalışanı belirleyin.

2. İşi baştan sona küçük adımlara ayırıp her adımı yazın.

3. Her adımın süresini birkaç tekrar boyunca ölçün.

4. Gereksiz yürüme, uzanma ya da bekleme gibi hareketleri listeleyin ve çıkarın.

5. Kalan adımlardan standart bir yöntem oluşturup bütün çalışanlara eğitimle aktarın.

6. Yeni yöntemin süresini ve hata oranını bir süre sonra yeniden ölçün.

Gilbreth çiftinin hareket araştırmaları ve Henry Gantt'ın iş planlama şeması da bu dönemde yaklaşıma eklenen araçlardır.

Örnek: Bir Depoda Sipariş Toplama

Bir e-ticaret deposunda sipariş toplayan çalışanları düşünün: her biri rafları kendi bildiği sırayla dolaşıyor ve aynı siparişi farklı sürelerde hazırlıyor. Yönetici, birkaç çalışanın rotasını gözlemleyip yürüme mesafesinin toplam sürenin büyük bölümünü aldığını görüyor.

Sık satılan ürünleri paketleme masasına yakın raflara taşımak ve toplama listesini raf sırasına göre basmak, aynı ekiple daha fazla siparişin hazırlanmasını sağlar. Depo elemanı iş ilanlarında sıkça görülen "el terminali kullanımı" ve "adres sistemi bilgisi" şartları da bu tür ölçülmüş süreçlerin bugünkü karşılığıdır.

Yaklaşıma Yöneltilen Eleştiriler

Bilimsel yönetime yöneltilen temel eleştiri, çalışanı düşünen bir insan yerine bir makinenin parçası gibi görmesidir. İşin çok küçük ve tekrarlayan parçalara bölünmesi, monotonluğa ve işe yabancılaşmaya yol açabilir.

Sonraki dönemde Elton Mayo ve arkadaşlarının Hawthorne fabrikasındaki çalışmaları, verimin yalnız fiziksel koşullara değil çalışanın kendini değerli hissetmesine ve grup ilişkilerine de bağlı olduğunu gösterdi. Bu bulgular, yönetim düşüncesinde insan ilişkileri yaklaşımının doğmasını sağladı.

Psikoloji ve Sosyolojiyle İlişkisi

Firmanın bilimsel yollarla yönetilmesi, yalnız mühendislik ölçümünü değil, insan davranışını inceleyen bilimleri de kapsayacak biçimde genişledi. Psikoloji bireyin motivasyonunu ve öğrenmesini, sosyoloji ise ekip içi ilişkileri ve iş yeri kültürünü anlamaya yardım eder.

Bugün bir işletme, yeni bir vardiya düzenini uygulamadan önce hem süre ölçümü yapıp hem de çalışanların görüşünü alıyorsa, iki yaklaşımı birlikte kullanıyor demektir. Verim kadar çalışan bağlılığını da ölçmek, standart yöntemin kalıcı olmasını sağlar.

Bilimsel Yönetimin Bugünkü Karşılığı

Bilimsel yönetimin bugünkü karşılığı, yalın üretim, iş etüdü, performans göstergeleri ve veriye dayalı karar alma uygulamalarıdır. Fabrikadan çağrı merkezine kadar pek çok işletme, ortalama işlem süresini ölçüp süreçlerini buna göre düzenler.

Farkı, modern uygulamaların çalışanı süreç iyileştirmenin ortağı olarak görmesidir. Üretim hattındaki bir çalışanın önerdiği küçük bir değişiklik ölçülür, işe yararsa standarda eklenir; böylece ölçüm ile katılım birlikte çalışır.