İş Sağlığı ve Güvenliğinde Sosyal ve Psikolojik Boyut

Modern İş Dünyasında İş Sağlığı, Güvenliği ve Çalışan Psikolojisi

İşyerinde stres, iş kazalarıyla doğrudan bağlantılı ama bu bağlantı Türkiye'de hâlâ yeterince konuşulmuyor. Çalışma hayatı kapsamındaki pek çok konuda ilerleme kaydedilirken, stresin iş kazalarına etkisi hâlâ istatistik dışında kalıyor. TÜİK verilerine göre işe bağlı sağlık sorunuyla karşılaşanların yüzde 20'si stres, depresyon veya anksiyete bildiriyor. Ama bu rakam SGK iş kazası tablolarında hiçbir yerde görünmüyor. İş Sağlığı ve Güvenliği haftasında uzmanlar konuşuyor, etkinlikler düzenleniyor; ne var ki stresin kazalara katkısı tartışılmadan geçiliyor. Bu yazı tam olarak o boşluğu doldurmaya çalışıyor.

Türkiye'deki iş sağlığı ve güvenliği mevzuatı kâğıt üzerinde fena sayılmaz. Asıl sorun denetim eksikliği ve yaptırımların yetersizliği. Bir kaza yaşandıktan sonra hukuki süreç başlatmak istesen bile sonuç çoğu zaman tatmin edici olmuyor. Yasalar gece yarısı torba yasayla geçirildiğinde, konunun sosyal ve psikolojik boyutları masaya yatırılmıyor. İş sağlığı ve güvenliği bölümünde okuyanlar bile mezun olduklarında bu bütünsel bakıştan yoksun bir eğitim almış olabiliyor.

Yasayı Uzmanlar Yazmalı

Bugüne kadar işçilere yönelik hazırlanan yasaların büyük çoğunluğu torba yasalarla meclise sunuldu ve detaylı inceleme yapılmaksızın geçirildi. Oysa uzmanlar farklı bir şey söylüyor: İş sağlığı ve güvenliği sorunlarına çözüm üretilirken sosyoloji, psikoloji ve eğitim bilimi gibi disiplinlerin mutlaka devreye girmesi gerekiyor. Çünkü bir kural, uygulanacağı toplumun kültürel yapısına göre şekillendirilmezse kâğıtta kalıyor.

Şu an nasıl işliyor? Meclis alt komisyonlarında, konuya tam anlamıyla hâkim olmayan milletvekilleri yasaları hazırlıyor ve yine kendileri onaylıyor. Psikolojinin çalışma hayatına entegrasyonu, sosyolojik analiz, eğitim biliminin katkısı... Bunların hiçbiri masaya gelmiyor. İş sağlığı ve güvenliğindeki en temel eksiğimiz de bu: Konuyu diğer bilim dallarıyla ilişkilendirememek.

Bu yalnızca bir şikâyet değil. Stresin kaza riskini artırdığına dair yeterli bilimsel veri var. Sorun, bu verinin politika yapımına hiç yansımaması.

Stres İş Kazalarını Nasıl Tetikliyor?

Stres altındaki bir çalışanın dikkat kapasitesi düşer, reaksiyon süresi uzar ve hata yapma olasılığı artar. Bu üç faktörün bir arada bulunduğu ortam, iş kazası için zemin hazırlar. ABD'de iş kazalarının yüzde 75'inin stresle ilişkili olduğu tahmin ediliyor. İngiltere'de ise stres kaynaklı işgünü kaybı, grevlerden kaynaklanan kaybın tam 10 katına ulaşmış durumda. Stresin ABD ekonomisine yıllık maliyeti 150 milyar doların üzerinde seyrediyor.

Türkiye için bu tür rakamları vermek mümkün değil. Çünkü SGK iş kazası istatistiklerinde kazalar şehre, yaşa, uzuv kaybına, gerçekleşme biçimine göre sınıflandırılıyor. Stresin etkisini gösteren bir sütun yok. Lokal ölçekte yapılmış birkaç bilimsel çalışma var ama bunlar sınırlı kapsamda kalmış. Bu durum, iş sağlığı ve güvenliğinde ne kadar geride olduğumuzu gösteriyor.

Peki neden ölçmüyoruz? Çünkü yasalar hazırlanırken bu boyut hiç düşünülmedi. Ölçülmeyen şey yönetilemiyor.

Mevzuat Kapsamlı Ama Denetim Yok

İş sağlığı ve güvenliğine ilişkin Türk mevzuatı, uluslararası standartlarla kıyaslandığında aslında oldukça geniş kapsamlı. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu işverenlere ciddi yükümlülükler getiriyor: Risk değerlendirmesi yapma, iş güvenliği uzmanı istihdam etme, çalışanları eğitme ve acil durum planları oluşturma bunların başında geliyor.

Ama uygulamada tablo farklı. Denetim mekanizması yetersiz, yaptırımlar caydırıcı değil. Bir kaza yaşandıktan sonra hukuki süreç başlatıldığında verilen cezalar, kaybedilen insan hayatıyla orantısız kalabiliyor. Üstelik stres gibi "görünmez" bir etken söz konusu olduğunda bunu ispat etmek de neredeyse imkânsız hale geliyor. Kanıtlanabilir olmayan bir şey mahkemede de yer bulamıyor.

Denetim artırılmadan, yaptırımlar güçlendirilmeden mevzuat ne kadar iyi yazılırsa yazılsın sonuç değişmiyor. Bu aynı zamanda içi dolu bir iş sağlığı ve güvenliği uzmanı iş ilanları pazarının oluşmasını da zorlaştırıyor; çünkü işverenler uzmanı işe alıyor ama sözde kalıyor.

İş Sağlığında Psikolojinin Yeri

Stresi işyerinden tamamen silmek mümkün değil. Ama yönetilebilir düzeyde tutmak mümkün ve bu tam anlamıyla bir politika meselesi. Bazı ülkelerde işverenler, çalışanların psikolojik sağlığını izlemekle yükümlü. Türkiye'de böyle bir zorunluluk yok.

Peki sen bir işyerinde yönetici ya da insan kaynakları sorumlusu olarak ne yapabilirsin? Birkaç somut nokta var:

• Çalışanlardan gelen sinyal erken fark edilirse müdahale daha kolay olur. Devamsızlık artışı, hata oranının yükselmesi, iletişim kopukluğu bunların başında geliyor.

• İş yükü dağılımını düzenli gözden geçirmek, stresin birikmeden önlenmesini sağlıyor.

• Psikolojik destek hizmetine erişim sunmak, hem çalışanın hem de işyerinin yararına. Kaza maliyeti, destek hizmetinin maliyetinin çok üzerinde.

• Risk değerlendirmesine psikososyal faktörleri dahil etmek, hem yasal bir gereklilik hem de gerçekçi bir önlem.

Bunları uygulamak için büyük bir bütçeye ihtiyaç yok. Ama farkında olmak gerekiyor.

İSG Eğitiminin İçeriği Neden Önemli?

Türkiye'de son yıllarda pek çok üniversitede İş Sağlığı ve Güvenliği bölümü açıldı. Bu bölümlerden mezun olanlar sertifikalı iş güvenliği uzmanı olarak çalışabiliyor. Ama eğitim müfredatına bakıldığında psikoloji ve sosyoloji derslerinin yeterince yer almadığı görülüyor.

İşin doğrusu, bir çalışanın neden dikkatsiz davrandığını ya da neden hata yaptığını anlamak için teknik bilgi tek başına yetmiyor. İnsan davranışını, grup dinamiklerini, stres altındaki karar alma süreçlerini anlamak gerekiyor. Oysa mevcut eğitim modeli büyük ölçüde teknik ve yasal boyuta odaklanıyor.

İSG uzmanı yetiştirirken "bu kişi stresli bir çalışanı nasıl fark eder, nasıl müdahale eder?" sorusunu sormak zorundayız. Bunu sormazsak eğitim ne kadar genişlerse genişlesin eksik kalır.

İş Sağlığı Anlayışı Nasıl Değişmeli?

İş sağlığı ve güvenliğini sadece kask ve baret meselesine indirgemek artık yetmiyor. Kazalar çoğu zaman tek bir hatanın değil, biriken stresin, düzensiz vardiyaların, iletişim kopukluklarının ve uyku yoksunluğunun bir araya gelmesinin sonucu. Buna "İsviçre peyniri modeli" deniyor: her dilimin deliklerinin üst üste gelmesiyle kaza oluşuyor.

Bu bakış açısı değişmeden iş kazaları azalmaz. Mevzuat tek başına yetmez, eğitim tek başına yetmez, denetim tek başına yetmez. Ama üçü bir arada ve psikolojik boyutu hesaba katarak çalışırsa tablo gerçekten değişebilir.

Hem çalışan hem işveren hem de politika yapıcı olarak üstlenilmesi gereken sorumluluk bu. Ve bu sorumluluk "farkındalık haftası"ndan ibaret değil.

Stres ve İş Kazaları Arasındaki Bağ

Stresi "yumuşak" bir sorun olarak görmek yaygın bir yanılgı. Ama dikkat dağınıklığı, yavaşlayan refleks ve artan hata oranı, makine başında veya yüksekte çalışan biri için ölümcül sonuçlar doğurabilir. Bu nedenle iş sağlığı ve güvenliği politikalarının psikososyal riskleri de kapsaması şart.

Avrupa İş Sağlığı ve Güvenliği Ajansı (EU-OSHA), psikososyal riskleri Avrupa'daki en yaygın işyeri sağlık sorunlarından biri olarak tanımlıyor. Türkiye henüz bu riski istatistiksel olarak ölçmüyor. Ölçemeden de yönetemiyor.