İş Görüşmesinde Sorulmaması Gereken Sorular ve Haklarınız

İş görüşmesinde sorulmaması gereken sorular, adayın işi yapma yeteneğiyle ilgisi olmayan ve ayrımcılığa zemin hazırlayan sorulardır: medeni hâl, çocuk planı, gebelik, din, mezhep, siyasi görüş, etnik köken ve sağlık durumu bunların başında gelir. Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Kanunu, işe alım sürecinin her aşamasında bu temellere dayalı ayrımı yasaklar.

Görüşmede dikkat edilmesi gereken hususlar yalnız adayın tavrıyla sınırlı değildir; adayın hakları da bu hususların parçasıdır. Aşağıda hangi konuların sorulmaması gerektiğini, istisnaları ve böyle bir soruyla karşılaştığınızda izleyebileceğiniz yolu bulacaksınız.

Hangi Konular Sorulmamalı?

Sorulmaması gereken sorular, cevabı işin yapılmasına bir şey katmayan ama adayı korunan bir özelliği yüzünden eleme riski doğuran sorulardır. Başlıca örnekler şunlardır:

• Medeni hâl sorusu, "Evli misiniz, eşiniz ne iş yapıyor?" biçiminde gelebilir.

• Aile planı sorusu, "Yakında çocuk düşünüyor musunuz?" gibi gebelik ve annelikle ilgili bir merakı taşır.

• İnanç sorusu, din, mezhep ya da ibadet alışkanlığına dair her türlü soruyu kapsar.

• Siyasi görüş sorusu, parti tercihi, sendika üyeliği ya da dernek bağlantısını hedefler.

• Köken sorusu, memleket ve etnik aidiyet üzerinden adayı bir gruba yerleştirmeye çalışır.

Bu sorulara cevap vermek zorunda değilsiniz. İlanlarda bu tür şartlarla karşılaşırsanız, güncel iş ilanları arasında işin gerektirdiği nitelikleri açıkça yazan ilanlara öncelik vermek sizi riskli süreçlerden de uzak tutar.

Kanun Ne Diyor?

Sorulmaması gereken sorular listesinin hukuki zemini 6701 sayılı Kanun'da yer alır. Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Kanunu, 3. maddesinde medeni hâl, cinsiyet, din, mezhep, siyasi görüş, etnik köken, sağlık durumu, engellilik ve yaş dâhil saydığı temellere dayanan ayrımcılığı yasaklar.

Aynı Kanun'un 6. maddesi, işverenin başvuru, seçim kriterleri ve işe alım şartları dâhil işle ilgili süreçlerin hiçbirinde ayrımcılık yapamayacağını belirtir. Maddeye göre işveren, istihdam başvurusunu gebelik, annelik ve çocuk bakımı gerekçeleriyle de reddedemez.

İstisnalar: Ne Zaman Sorulabilir?

İşin zorunlu bir gereği varsa ve farklı muamele bu gerekle orantılıysa bazı konular sorulabilir. Kanun'un 7. maddesi, istihdamda zorunlu mesleki gerekliliklerin varlığını ve hizmetin zorunluluğuyla orantılı yaş sınırlarını istisna olarak sayar.

Örneğin şoför iş ilanlarında ehliyet sınıfı ve araç kullanmaya engel bir sağlık durumu olup olmadığı işin doğrudan konusudur. Burada kritik ayrım şudur: soru, işi güvenle yapıp yapamayacağınızı mı ölçüyor, yoksa sizi bir gruba mı yerleştiriyor?

Dolaylı Sorulara Dikkat

Sorulmaması gereken sorular bazen yasaklı konuya dolaylı yoldan ulaşır ve ilk bakışta masum görünür. "Bayramları nerede geçirirsiniz?", "Eşiniz şehir değiştirmenize ne der?" ya da "Hafta sonları kiliseye ya da camiye gider misiniz?" bu türe örnektir.

Dolaylı bir soruyla karşılaştığınızda sorunun işle bağını düşünün. Seyahat ya da hafta sonu mesaisi gerçekten işin parçasıysa doğru soru "Hafta sonu çalışmaya uygun musunuz?" olmalıdır; özel hayatınızın ayrıntısı değil.

Bu Sorulara Nasıl Cevap Verilir?

Sorulmaması gereken sorular karşısında gerilmeden, sorunun ardındaki iş kaygısına cevap vererek ilerlemek en dengeli yoldur.

1. Sorunun işle ilgili bir kaygıdan doğup doğmadığını düşünün.

2. Kaygı belliyse yalnız ona cevap verin: "Çalışma saatlerine uyum konusunda bir engelim yok."

3. Kaygı belli değilse kibarca sorun: "Bu bilginin pozisyonla bağlantısını açar mısınız?"

4. Cevap vermek istemiyorsanız bunu sakin bir dille söyleyin ve konuyu işin gereklerine çevirin.

5. Görüşmeden sonra soruyu, tarihi ve görüşmecinin adını not edin.

Örnek Senaryo: Çocuk Planı Sorusu

Muhasebe pozisyonu için görüşmeye giren bir adaya "Evlendiniz, yakında çocuk düşünüyor musunuz?" diye soruldu. Aday "Özel planlarımı paylaşmak istemem ama işin yoğun dönemlerinde mesaiye uyum sağlayabileceğimi söyleyebilirim" diye cevap verdi.

Bu cevap, sorulmaması gereken sorular karşısında adayın hem sınırını korumasını hem de işverenin olası kaygısını karşılamasını sağladı. Aday elenir ve elenme gerekçesinin bu soru olduğunu düşünürse, notları sonraki adımlarda dayanağı olur.

Hakkınızın İhlal Edildiğini Düşünüyorsanız

Görüşmede ayrımcı bir muameleye maruz kaldığınızı düşünüyorsanız şikâyetinizi Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu'na iletebilirsiniz; başvuru valilikler ve kaymakamlıklar aracılığıyla da yapılabilir ve ücretsizdir. Kanun, Kuruma gitmeden önce uygulamanın düzeltilmesini ilgili taraftan istemeyi öngörür.

Bu yüzden ilk adım, şirketin insan kaynakları birimine yazılı ve sakin bir dille durumu iletmektir. Talebinize cevap verilmez ya da talep reddedilirse Kurum başvurusu gündeme gelir.